Sözcükte Anlam Konu Anlatımı

yenerberktas

1. Sözcüğün Anlam Özellikleri

Bir kelimenin cümlede kazandığı anlam, en temelde ikiye ayrılır: Gerçek Anlam ve Mecaz Anlam.

Gerçek (Temel) Anlam

Bir sözcüğü duyduğumuzda aklımıza gelen ilk anlamı, sözlükteki ilk karşılığıdır. Kelimenin asıl, herkesçe bilinen anlamıdır.

Sözcük	Cümle	Açıklama
Ateş	Odunlar çıtırdayarak ateş almıştı.	Yanma olayının kendisi (İlk anlam).
Kırmak	Vazoyu elinden düşürüp kırdı.	Bir şeyi parçalara ayırmak (İlk anlam).
Yol	Köyümüzün yolu çok bozuktu.	Ulaşım için kullanılan geçit (İlk anlam).
Boş	Sınıftaki boş sıralara oturduk.	İçinde bir şey bulunmayan (İlk anlam).

Mecaz Anlam

Bir sözcüğün gerçek anlamından tamamen uzaklaşarak, benzetme veya ilgi yoluyla kazandığı yeni ve soyut anlamdır. Genellikle duyguları, düşünceleri veya soyut durumları ifade eder.

Sözcük	Cümle	Açıklama
Ateş	Bu yaptığıyla herkesin ateşini söndürdü.	Heyecan, coşku, öfke (Gerçek anlamdan uzaklaşmış, soyut anlam).
Kırmak	Davranışlarıyla beni çok kırdı.	Üzmek, incitmek (Gerçek anlamdan uzaklaşmış, soyut anlam).
Yol	Başarılı olmak için bu yolu seçmelisin.	Yöntem, çare, izlenecek tutum (Gerçek anlamdan uzaklaşmış).
Boş	Boş sözlerle beni oyalamayın.	Gereksiz, anlamsız (Gerçek anlamdan uzaklaşmış, soyut anlam).

2. Sözcükler Arası Anlam İlişkileri

Kelimeler, anlamlarına göre birbirleriyle ilişki kurabilirler. Bu ilişkiler en önemlileri şunlardır:

1. Eş Anlamlı (Anlamdaş) Sözcükler

Yazılışları ve okunuşları farklı, anlamları aynı olan sözcüklerdir. Birbirlerinin yerine kullanılabilirler.

Sözcük	Eş Anlamlısı	Örnek Cümleler
Siyah	Kara	Siyah bir elbise giymişti. / Kara bir elbise giymişti.
Okul	Mektep	Mahallemizdeki okul çok kalabalık. / Mahallemizdeki mektep çok kalabalık.
Öğrenci	Talebe	Öğrenciler ders çalışıyordu. / Talebeler ders çalışıyordu.
Doktor	Hekim	Doktora görünmelisin. / Hekime görünmelisin.

2. Zıt Anlamlı (Karşıt) Sözcükler

Anlamları birbirinin tam tersi olan sözcüklerdir.

💡 Dikkat: Bir kelimenin olumsuzu (gelmek – gelmemek) onun zıt anlamlısı değildir!

Sözcük	Zıt Anlamlısı	Örnek
Gülmek	Ağlamak	Bazen gülmek, bazen de ağlamak istersin.
İleri	Geri	Arabayı ileri park etti, sonra geri çekti.
Zengin	Fakir	Zengin olmak yerine fakir kalmayı tercih etti.
Uzun	Kısa	Uzun boylu değil, kısa boylu biriydi.

3. Eş Sesli (Sesteş) Sözcükler

Yazılışları ve okunuşları aynı, anlamları tamamen farklı olan sözcüklerdir.

Sözcük	1. Anlam	2. Anlam
Gül	Gülmek eylemi	Kırmızı renkli çiçek
Yüz	Sayı olan yüz (100)	Surat, çehre
Yüz	Suyun üzerinde kalmak (Yüzmek)	Bir şeyin derisini soymak
Yaz	Mevsim olan yaz	Yazı yazma eylemi
Kır	Beyaz ve gri karışımı renk	Piknik yapılan çimenlik yer

Örnek Cümleler:

Yaz mevsimini çok severim. (Mevsim)
Defterine notları hemen yaz. (Fiil)

3. Söz Gruplarında Anlam

Tek bir kelime bazen bir fikri tam olarak anlatamaz. Bu durumda birden fazla kelime bir araya gelerek anlamlı gruplar oluşturur.

1. Deyimler

En az iki sözcükten oluşan, genellikle mecaz anlamlı ve kalıplaşmış söz gruplarıdır. Deyimlerin kelimeleri değiştirilemez veya yerleri bozulamaz.

Deyim	Anlamı
Göze girmek	Birinin ilgi ve sevgisini kazanmak.
Etekleri zil çalmak	Çok sevinmek.
Baltayı taşa vurmak	İstemeden birine dokunacak söz söylemek.
Dil dökmek	Birini ikna etmek için güzel sözler söylemek, yalvarmak.

Örnek Cümleler:

Sınavdan yüksek not alınca etekleri zil çaldı.
Patronunun gözüne girmek için çok çalışıyordu.

2. Atasözleri

Uzun gözlem ve deneyimler sonucu ortaya çıkmış, öğüt verici ve genel kural niteliği taşıyan kalıplaşmış sözlerdir. Deyimlerden farklı olarak cümle şeklindedirler ve bir yargı bildirirler.

Atasözü	Anlamı
Ağaç yaşken eğilir.	İnsan küçük yaşta daha kolay eğitilir.
Damlaya damlaya göl olur.	Küçük birikimler zamanla büyük kazanca dönüşür.
Akıl yaşta değil baştadır.	Önemli olan yaşın büyüklüğü değil, zekâ ve olgunluktur.
Komşu komşunun külüne muhtaçtır.	İnsanların birbirine ihtiyacı olduğu, yardımlaşmanın gerekli olduğu.